Alleen onderhandelen met de OR bij cao-overleg? Waarom dat niet genoeg is volgens de Hoge Raad
In april 2024 heeft de Hoge Raad opnieuw een belangrijk arrest gewezen over de rol van vakbonden bij het maken van collectieve afspraken. De zaak draaide om luchtvaartmaatschappij TUI en vakbond FNV. De centrale vraag: mag een werkgever weigeren om met een vakbond te onderhandelen over arbeidsvoorwaarden, als hij die afspraken al maakt met de ondernemingsraad (OR)?
Deze uitspraak raakt aan de kern van het collectieve arbeidsrecht in Nederland. Werkgevers en werknemers mogen in principe vrij bepalen met wie ze afspraken maken. Toch zet de Hoge Raad daar in dit arrest duidelijke grenzen aan cao-overleg.
Wat speelde er?
TUI maakte afspraken over primaire arbeidsvoorwaarden (zoals loon en werktijden) voor haar cabinepersoneel in overleg met de OR. Die afspraken kwamen terecht in de personeelsgids, die via een clausule onderdeel was van individuele arbeidsovereenkomsten.
Vakbond FNV wilde namens het cabinepersoneel cao-overleg voeren. Zij had daartoe meerdere keren het initiatief genomen en petities overhandigd met honderden handtekeningen van medewerkers. Toch weigert TUI stelselmatig om FNV als gesprekspartner te erkennen. Alleen de OR kreeg een plek aan tafel.
FNV stapte naar de rechter en eiste erkenning als onderhandelingspartner om cao-overleg te voeren. De kantonrechter wees die eis nog af, maar het gerechtshof en later ook de Hoge Raad gaven FNV gelijk.
Mag een werkgever de vakbond negeren?
Volgens de Hoge Raad hangt het antwoord op die vraag af van alle omstandigheden van het geval. In het algemeen geldt dat werkgevers en werknemers vrij zijn om te bepalen met wie zij willen onderhandelen. Maar die vrijheid is niet onbeperkt.
Als een vakbond voldoende representatief is en structureel wordt buitengesloten, terwijl zij namens een relevante groep werknemers wil onderhandelen, kan dat onrechtmatig zijn. Zeker als de werkgever enkel de OR inschakelt voor afspraken over primaire arbeidsvoorwaarden, zoals in het geval van TUI en weigert met de vakbond te onderhandelen.
De rol van de ondernemingsraad: aanvullend, niet vervangend
De uitspraak maakt duidelijk dat een OR de vakbond niet mag vervangen bij het maken van cao-afspraken. De OR is weliswaar een wettelijk medezeggenschapsorgaan, maar staat veel dichter bij de werkgever. De OR kan bovendien geen collectieve acties organiseren of afdwingen dat afspraken worden nageleefd.
De Hoge Raad benadrukt dat werknemers recht hebben op vertegenwoordiging door een onafhankelijke vakbond. Die onafhankelijkheid is essentieel voor een eerlijke balans in onderhandelingen over arbeidsvoorwaarden.
Waarom won FNV deze zaak?
De Hoge Raad vond het belangrijk dat FNV aantoonbaar steun had van een groot deel van het cabinepersoneel. Er waren petities, signalen van ontevredenheid over de OR-structuur en de wens tot vakbondsvertegenwoordiging. Bovendien had FNV ruime ervaring in de luchtvaartsector, was deskundig en beschikte over voldoende slagkracht.
TUI had volgens de rechter geen zwaarwegende reden om FNV buiten te sluiten. Het argument dat TUI bang was voor hogere looneisen of een ‘lastige’ gesprekspartner, woog niet op tegen het fundamentele recht op collectieve onderhandeling.
Wat betekent dit voor werkgevers?
Werkgevers doen er goed aan om zich bewust te zijn van de grenzen aan hun contractsvrijheid. Wie stelselmatig weigert om een representatieve vakbond toe te laten tot het cao-overleg, kan juridisch in de problemen komen. Zelfs als er een goed functionerende OR is.
Een ondernemingsraad kan een waardevolle rol spelen in het arbeidsvoorwaardenoverleg, maar mag nooit worden ingezet om vakbonden buiten spel te zetten. Dat ondermijnt het systeem van collectieve arbeidsonderhandelingen.
Wat betekent dit voor werknemers?
Ben jij medewerker en wil je dat jouw belangen worden behartigd door een vakbond? Dan is dit arrest goed nieuws. Het versterkt jouw positie als werknemer om collectieve vertegenwoordiging te eisen via een vakbond die daadwerkelijk namens jou spreekt. Zeker als jij en je collega’s daar collectief om vragen.
Conclusie
De uitspraak van de Hoge Raad in de zaak tussen TUI en FNV laat zien dat werkgevers niet zomaar een vakbond kunnen weigeren. Wie arbeidsvoorwaarden wil vastleggen zonder de vakbond, maar wél met de ondernemingsraad, loopt een juridisch risico.
Deze blog is geschreven door mr. Stijn Blom, arbeidsrechtadvocaat bij Arbeidsadvocaat.nl B.V. Stijn heeft ruime ervaring in het arbeidsrecht en ondersteunt ondernemers en werknemers dagelijks bij uiteenlopende arbeidsrechtelijke vraagstukken. Van ontslagzaken tot het opstellen van waterdichte overeenkomsten en reglementen – met zijn praktische en persoonlijke aanpak helpt hij werkgevers en werknemers vooruit. Meer weten? Bezoek Stijn’s pagina.
Arbeidsadvocaat.nl denkt graag met u mee als u vragen heeft over cao’s. Neem gerust contact op.
April 2025
